Pekin’e göre yeni dünya düzeni

Pekin’e göre yeni dünya düzeni

Yetmiş yıllık liberal düzenden ve otuz yıllık Amerikan tek kutupluluğundan sonra, liberal normlar ve değerlerle desteklenen ve bir dizi çok taraflı kurum etrafında örgütlenen mevcut kurallara dayalı uluslararası sistemin sonunda kökten farklı bir şeye dönüşebileceğini hayal etmek zor olabilir. Ancak Pekin’de siyasi ve entelektüel seçkinler, yeni bir dünya düzeni inşa etmek için yoğun tartışmalara girdiler.

Tatminsiz ve fırsatçı

Çin elitlerinin tasarıları iki ana temele dayanıyor. İlki, Çin’in var olan sistemden memnuniyetsizliği. Bu yeni değil. 1988’in sonlarında Deng Xiaoping, Hindistan başbakanı Rajiv Gandhi’ye “yeni bir uluslararası düzen kurmak için uygun yeni politikalar” düşünmenin ve artık işlevselliği kalmayan “hegemonizm, blok siyaseti ve anlaşma örgütleri” ne bir alternatif oluşturmanın zamanının geldiğini zaten işaret ediyordu. 8 Deng Xiaoping, “A New International Order Should Be Established with the Five Principles of Peaceful Coexistence as Norms”, in Selected Works of Deng Xiaoping, vol. 3, 1982–1992 (Beijing: Foreign Languages Press, 1994) Bugün Çin liderliği mevcut dünya düzenin adaletsiz ve mantıksız olduğundan sık sık şikâyet ederek küresel yönetim ve uluslararası sistem reformu çağrısı yapıyor. Pekin’in görünüşte bu yumuşak formülasyonlarının önemli çıkarımları yok değil. Çin 1970’lerin sonundan beri uluslararası kurumlara entegre olsa da inşasında yer almadığı Batı liderliğindeki sistem karşısında dışlanmışlık ve yabancılaşma hissini üzerinden atamadı. “Daha adil” bir düzeni desteklemek, Batılı ülkeler dışındaki ülkeler için daha fazla alan ve etki sağlayacak bir sistemi savunmak anlamına gelir. Çin liderliği, Çin’in nihayetinde Batı’nın uluslararası sistem üzerindeki hâkim rolünün ve etkisinin yerini alacağına dair umutları besliyor gibi görünüyor. “Daha makul” bir düzeni teşvik etmek, aslında Çin Komünist Partisi (ÇKP) tarafından sorunlu ve hatta tehdit edici olarak görülen normların kökünü kazımak anlamına geliyor. Bunlar, liberal demokrasi ve evrensel insan haklarını içerir; Çinli yöneticiler, dünya refahı ve barışının uygulanabilir kaynaklarından ziyade dünya çapında (eski Sovyetler Birliği’ndeki “renkli devrimlerden” Orta Doğu’daki kaosa ve şiddete) çatışma ve bozulma nedenleri olduğuna inanıyorlar.9 For a straightforward elaboration on these points by a senior Chinese official, see Fu Ying’s July 2016 speech at Chatham

 

Çinli seçkinler arasında yeni dünya düzeninin şekli ve biçimi hakkındaki aktif tartışmaların ikinci nedeni, Çin’in gücünü ABD’ye göre değerlendirmeleridir. En azından 2008’den beri, Çinli seçkinler, hem Çin’in artan maddi gücü hem de muhtemelen devam eden bir Amerikan düşüşünün kolaylaştırdığı küresel bir güç geçişinin başladığını varsaydılar. Over the course of the last four years, in particular, the Chinese leadership seems to have concluded that the US decline has accelerated, clearing the way for its own rise to predominance.10 Rush Doshi, “Beijing Believes Trump Is Accelerating American Decline”, Foreign Policy, 12 October 2020; Julian Gewirtz, “China Thinks America is Losing”, Foreign Affairs, November–December 2020 Xi Jinping, bu paradigma değişikliğine açık atıfta bulunmakta ve dünyanın “bir yüzyılda görülmemiş derin değişimlerden geçtiğini” iddia etmektedir.11 “Changes, Challenges and Choices: China is Driven by the Path It Takes,” Xinhua, 28 August 2019 Pekin, Çin’in maddi gücü ile uluslararası ilişkilerdeki otoritesi ve kontrolü arasındaki uçurum konusunda gittikçe sabırsızlanıyor. Çin, ABD’nin mevcut düzeni kendi amaçlarına hizmet etmek için kurduğuna ve Çin’in artık kendi tercihlerine ve çıkarlarına daha uygun bir sistem yaratacak kadar güçlü olduğuna inanıyor.

 

Dümende Çin ile Dünya Düzeni

Potansiyel karşı tepkileri körükleme korkusuyla parti-devleti, resmi olarak “insanlık için ortak bir gelecek topluluğu” inşa etme çağrısı dışında alternatif vizyonunu detaylandırmaktan kaçındı. Bununla birlikte, devam eden iç tartışmaların yakından incelenmesi, Çin’in dümeninde olduğu bir dünya düzeninin tanımlayıcı özellikleri hakkında bazı işaretler vermektedir.12 Nadège Rolland, “China’s Vision for a New World Order”, NBR Special Report 83, January 2020 Bu kolektif entelektüel çaba, ÇKP’nin Marksist-Leninist sisteminin unsurları ile birlikte çoğunlukla Çin’in felsefi ve tarihsel geleneklerinden ilham alıyor. Pekin bir hegemonya kurma niyetini resmi olarak reddetmesine rağmen, Çin, diğer ülkelerin otoritesini ve çıkarlarını zımnen tanıyıp saygı göstereceği Çin merkezli bir etki alanına hükmetmek istiyor gibi görünüyor. Bu alt sistem için, büyük ölçüde, Doğu Asya’nın çoğunda yüzyıllardır var olan farklı bir uluslararası ilişkiler modeli olan antik vergi sisteminden esinlenildi. Bu eski modelde Çin – askeri ve ekonomik egemen güç olarak – Çin, üstünlüğünü tanıdıkları ve tercihlerine uyum sağladıkları sürece vasallarına, tebasına, iç işlerini ve dış işlerini istedikleri gibi yönetmelerine izin verirdi. İmparator, vasalları üzerinde gevşek bir kontrol biçiminden memnundu, ancak aynı zamanda bazen askeri baskı veya askeri güç ile onları itaat etmeye zorlardı. Ticaret ve ondan elde edilen doğrudan maddi faydalar, vasal devletlerin sistem içinde kalmaları için güçlü bir teşvik sunuyordu, bu sistemden çekilmenin büyük bir ekonomik bedeli olacaktı. Vasal devletler ile Çin arasındaki açık askeri ve ekonomik asimetri göz önüne alındığında, sisteme güçlü bir konumdan meydan okumak neredeyse imkansızdı. Mevcut ÇKP liderliğinin aklındaki şey, Pekin’de bir imparator yerine bir genel sekreterin oturduğu 21. yüzyıl bağlamına uygulanmış olmasına rağmen benzer bir hiyerarşik düzen gibi görünüyor. Çin, egemen ekonomik ve askeri güç, yanı başındaki sınırlı bir coğrafi alan yerine, dünyanın dört bir yanında Pekin’in ekonomik, güvenlik ve siyasi çıkarlarının önceliğini kabul eden, dünyanın dört bir yanındaki ülkeleri içeren bir sistemin merkezinde mümkün olduğu kadar en üstünde yer alacaktı. Çin’in bu etki alanı üzerindeki kontrolü, doğrudan doğruya değil, ya teşvik olarak ya da zorlayıcı araçlar olarak kullanılabilecek bağımlılıkların yaratılması yoluyla gevşek bir şekilde uygulanacaktır. Hukukun üstünlüğünün önceliğine ve yasal olarak bağlayıcı anlaşma ve düzenlemelere dayanan “kurallara dayalı” bir düzen yerine, sistem, Çin’in orantısız gücünün gölgesinde yürütülen gayri resmi müzakereler, anlaşmalar ve ortaklıklardan yana olacaktı. Çin’in tasarladığı sistem aynı zamanda insan haklarının kutsallığını ve bunların evrensel olarak uygulanabilirliğini, kendi özel ihtiyaçlarına ve otoriter eğilimlerine uyarak, devletlerin kendi sosyo-politik gelişim yollarını takip etme hakkı lehine reddedecektir.

Vizyondan uygulamaya

Bu vizyonu gerçekleştirmek için ÇKP iki yönlü bir strateji izlemektedir. Pekin, mevcut sistemi tamamen ortadan kaldırmak yerine, bazı kurumları ve normları da dahil olmak üzere mevcut sistemin unsurlarını ele geçirmeyi, yıkmayı ve yeniden şekillendirmeyi amaçlamaktadır. Örneğin, BM İnsan Hakları Konseyi içindeki mevcut uluslararası insan hakları çerçevesine proaktif olarak meydan okumak yerine kendi tercih ettiği “kalkınma hakkı” kavramını teşvik ediyor.13 Andréa Worden, “China at the UN Human Rights Council: Conjuring a ‘Community of Shared Future for Humankind’?” and Malin Oud, “Harmonic Convergence: China and the Right to Development”, in Nadège Rolland (ed.), An Emerging China-Centric Order, NBR Special Report 87, August 2020, pp. 33–48 and 69–84 Ayrıca, BM’nin yönergeleriyle doğrudan çelişen Pekin, kendi siyasi ve dış politika hedeflerini desteklemek için bazı BM kuruluşları üzerindeki etkisini kullanıyor.14 United Nations International Civil Service Commission, Standards of Conduct for the International Civil Service (New York: United Nations, 2013) Buna paralel olarak, ÇKP, gündemi belirleyebileceği ve alternatif küresel yönetişim normları vizyonunu destekleyebileceği organizasyonlar yaratarak mevcut sistemi atlatmaya çalışıyor. 2013 sonlarında başlatılan Kuşak ve Yol Girişimi (KYG), ÇKP’nin Çin merkezli dünya düzeni vizyonunun belkemiğidir. KYG, yalnızca Çin’in arzu edilen etki alanının kavramsal haritasını çizmekle kalmıyor, aynı zamanda Çin liderliği tarafından öngörülen alt sistem, Çin’in ekonomik ve siyasi düzenin merkezinde olduğu ve aşırı bağımlı ülkelerden artan bir baskı uyguladığı sistem, için bir test ortamı işlevi görüyor. Çin’in arzu edilen etki alanı Doğu Asya’da bitmiyor, Kuşak ve Yol’un ekonomik koridorları boyunca Avrasya kıtasına ve bitişiğindeki sulara ve ötesine, gelişmekte olan ve yükselen dünyaya kadar uzanıyor. Güç asimetrisi ile karakterize edilen hiyerarşik bir düzen, bu koridorlar boyunca uzanan küçük ülkelerin çıkarına değil. Salgın sonrası şiddetli ekonomik gerginliğin yaşandığı bir zamanda, hükümetler için Çin’in yatırım tekliflerini ve artan ticari alışverişleri kabul etmek cazip gelebilir. Ancak Pekin’in ekonomik ‘armağanları’ nihayetinde demokratik Batı’nın çıkarlarına ters düşen stratejik bir paketin parçası.

Bu makalenin orjinali 17 Şubat tarihinde Uluslararası Savunma ve Güvenlik Merkezi’nde Nadège Rolland  tarafından yayınlanmıştır. Nadège Rolland, Ulusal Asya Araştırmaları Bürosu’nda (ABD) Siyasi ve Güvenlik İşleri Kıdemli Üyesi’dir.

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin

Actafabula Newsletter